Cicha przerwa, czarny sweter – to jest doświadczenie po 13 grudnia 1981, a nie jakiś tam brak „Teleranka”. Tak jak Jan Paweł II to nie kremówki. Tak nawiasem mówiąc, to wcale nie było jego ulubione ciasto, tylko chodziło o to , że szło się na nie dopiero po maturze – jako dorosły – bo były z domieszką alkoholu. A jeśli dobrze pamiętam, to makowiec należał do tych ulubionych – łatwo sprawdzić, Do makowca jeszcze chwila, przynajmniej dla mnie, wróćmy do grudniowych dni. I nocy.

W wielu domach pojawił się szyfr: lampa stawiana w określonym miejscu. sposób dzwonienia lub stukania do drzwi przez swoich. Rzeczy „trefne”, książki, nagrania.

Dla niektórych czas bardzo trudny: nieproszonej wizyty, rozdzielenie z bliskimi, odosobnienie i niepewność, co dalej.

Dla najmłodszych szybka nauka rozdzielania tego, co w domu od tego, co w szkole. Własne dziecięce sprzeciwy –  zeszyt z własnymi wierszykami i ilustracjami, ukrywany pod piecem, został wyrzucony, bo gdyby coś, po co miał zaszkodzić tym, którzy naprawdę działali. Tak się dojrzewało i ważyło, co jest dobre, co nie i jakie będą skutki nastoletnich oporów.

To była też motywacja do porządnego uczenia się, żeby wytrącać argumenty w razie ewentualnych sankcji za całkiem drobne przecież rzeczy: udział w cichej przerwie czy noszenie symbolu, nawet takiego nie wprost. Otwarcie niby nic, ale można było postawić dużo gorszą ocenę. Więc się nie dawało szans. I po nastolatkowemu, buńczucznie, na pytanie jednego z nauczycieli w rocznicę 13 grudnia: „A ty co, Łączkowska, tak na czarno? Ktoś ci umarł?”, można było odpowiedzieć, wbijając w niego ciemne ślepia: ” Niezależnie od poglądów to chyba nie był radosny dzień, panie profesorze.”

Dziś temat przynosi data – 10 grudnia.

Zmora uczniów, zmora wychowawców -apele ku czci i z okazji. Kto nigdy nie zaczynał roku szkolnego od wysłuchiwania przemówień ministra edukacji, stojąc na boisku lub na korytarzach szkolnych – w zależności od pogody, ten niech tym bardziej poczyta  moją anegdotę.

Jest rok 1983 ( wiem, dawno!), klasa 1d w pewnym liceum ma przygotować apel z okazji rocznicy uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Czasy są takie, że wymagają eufemizmów, mrugania okiem i odwoływania się do kontekstów historycznych. Jedni wkurzają nauczycieli zwykłym nastolatkowym zachowaniem, inni noszeniem powstańczych krzyżyków z orłem, a czasami – przyznajmy szczerze – i jednym, i drugim.

Błysk w oku. Damy radę z tą deklaracją. W jeden wieczór wybrane zostają odpowiednie fragmenty i następnego dnia wręczone kolegom do czytania na scenie. Wkracza wychowawczyni. Karnację ma jasną, więc trudno powiedzieć, na ile zbladła, wysłuchawszy pierwszej próby. Woła osobę odpowiedzialną za całość przedstawienia, mówiąc, że koniecznie trzeba ten i ten fragment usunąć. Tłumaczenie, że to oficjalny dokument ONZ, że nie ma w tym nic nielegalnego i w ogóle święte zdziwienie, o co chodzi, nie pomaga. Nastolatkom się tak nie robi, a zwłaszcza w takim momencie naszej historii. Nastolatka zdecydowanie odmawia podmienienia tekstu koleżance. Wychowawczyni znajduje sposób. Sama wybiera inne artykuły, takie ecie-pecie ogólne i o niczym,  wymienia je z tymi trefnymi, mówiąc uczennicy, „bo ty bardzo ładnie czytasz, a miałaś taki krótki tekst”. Naprawdę!!!

Dziś mnie to śmieszy, wtedy maksymalnie wkurzyło!

Ale już wtedy, a zostało mi to do dziś, wiedziałam, że pewne sprawy załatwia się sprytem,  „na niewiniątko”  i „sarnie oczy”, a nie wprost. Co się dało, przemyciliśmy w tym naszym apelu. Bo przecież to oficjalny tekst. Była zabawa.

Warto i dziś zajrzeć do tej deklaracji uważanej za tak ważny i trwały dokument ONZ. Skoro tak, to może czasem trzeba przytoczyć ten czy inny artykuł, gdy świat staje na głowie. Sami zdecydujcie.

Był od zawsze. Nikt już nie umiał powiedzieć, czy stanął tam po zwycięskim odebraniu miasta wrogom, czy też jego zadaniem miało być odstraszenie tych, którzy dopiero chcieliby do miasta wtargnąć. Przewodnicy oprowadzający bardziej lub mnie znudzonych turystów, opowiadali zależnie od fantazji jedną z wersji. Kierunek, który wskazywała lufa, niczego nie ułatwiał w dociekaniu prawdy, bo obracano nią już tyle razy, że nikt nie odtworzyłby pierwotnego ułożenia. Zresztą, czy to było ważne? Stał i już. Wpisał się nie tylko w krajobraz, ale i w warstwę narracyjną miasteczkowego świata. ” O! Ten jest twardy, jak nasz czołg!”, „Niezniszczalny, niczym nasz czołg!” , ” Tego nic nie ruszy, nawet buldożer, podobnie jak naszego czołgu” I tak dalej, i tak dalej. Czołg nie wzruszał się niewzruszonością swoją, budził respekt rdzewiejącą nieco masą, ale to cały urok czołgów przecież. No i sobie stał. Zapędzający się od czasu do czasu na te ziemie szpiedzy i agenci nie zapominali w swoich raportach podkreślać, że wciąż stoi i nie wiadomo, do czego jest zdolny. w końcu o czołg można się rozbić, dać się rozgnieść albo oberwać lufą i takie tam. Czołg stał i był świadkiem, był gwarancją.

Nie mógł jednak stać w nieskończoność. Znaleziono inny sposób obwieszczania światu, żeby nie robił sobie nadziei na wtargnięcie, zagarnięcie, przechwycenie i co tam jeszcze światu przychodzi do głowy.  Czołg był już niepotrzebny, w tym miejscu mogła stanąć karuzela, duża zjeżdżalnia albo coś innego, co da się dobrze uzasadnić, opakować i sprzedać jako absolutnie niezbędne dla miasta, a poza tym takie nowoczesne.

Rozebrano czołg na kawałki. Blacha po blaszce, śruba po śrubie. A wewnątrz znajdowało się małe pełne blizn serce.

Nikt, nigdy nie dowiedział się, czy to z tego serca płynęła siła czołgu, czy też to była istota czegoś innego. Czy czołg był rzeczywiście jak czołg, dla zasady i tyle, czy czołg był czołgiem z powodu tego serca, choć wcale nie chciał, czy było w tym jeszcze zupełnie coś innego.

Nikt .. nigdy …

Wieczorny spacer po kolacji. Karpacz. Pod nogami skrzypi śnieg. Pomarańczowe światła latarni oświetlają ulicę. Tyle obraz.

Maksymalne poczucie bezpieczeństwa. Wszystko jest na swoim miejscu. Czas zimowych wakacji. Nauka jazdy na nartach. Mróz lekko szczypiący w nos. Beztroska dziesięciolatka. Tyle odczucia.

Opowieść tego, kto wie. O królu, który nie zachowywał się jak król i o jego żołnierzach. I o biskupie, który zachował się jak biskup i się nie bał nic a nic. I o tym jak umarł- jak to możliwe, że w kościele, no jak, żeby nie uszanować takiego miejsca. I o orłach…, nie, z tego czasu orły nie zostały w pamięci. Tylko to, że król żałował i poszedł daleko odpokutować. Biskupa się podziwiało, a króla zrobiło się żal.

Pierwsza opowieść z wielu, a może pierwsza zapamiętana.  Domowa edukacja historyczna. No jasne. Naturalna, z pokolenia na pokolenie.

A święty biskup Stanisław ze Szczepanowa nieodmiennie kojarzy mi się z zimowym wieczorem i ze śniegiem. Nawet wtedy, gdy zaglądam na Skałkę. I gdy wędrując w sierpniowe przedpołudnie po Krakowie opowiadam wnukowi tego, kto wie, o biskupie, który zachował się jak biskup i nie bał się nic a nic i o królu, który odpokutował….

I wciąż lubię słuchać w letnie popołudnia, zimowe wieczory, wiosną i jesienią o dowolnej porze opowieści tego, kto nauczył mnie daty bitwy pod Kłuszynem.

Po raz piąty obchodzony wywołał dyskusje- wyklęci czy niezłomni? Warto wrócić do genezy tego pierwszego słowa w odniesieniu do konkretnej grupy Polaków. Słowami różnimy się też, śpiewając jedną z pieśni, której geneza na pewno nie zapowiadała takiej”kariery”. Ale może to dobrze, może po prostu więcej starań trzeba wkładać w to, by widzieć i pokazywać wokół siebie to, co dobre, nie  zamykając oczu na to, co paskudne. Tak długo, póki co miesiąc w godzinie szczytu na 30-40 minut (całkiem legalnie) utrudniony jest ruch w centrum miasta, by grupa ludzi mogła skorzystać z demokracji tak, jak jej serce podpowiada,  nikt mnie nie przekona, że żyję w innym kraju, niż żyję. A żyję w kraju, w którym w środku dnia kościół wypełniony po brzegi ludźmi w różnym wieku, dla których ta obecność jest ważna. Gdzie po mszy większość osób czeka, aż zostaną wyprowadzone sztandary. Gdzie kilka par wybrało się na niedzielną randkę na plac, by zajrzeć do „namiotów Wyklętych”. Gdzie na przystanku tramwajowym w pobliżu tego placu, oczekujący na tramwaj tata z synem przeglądają komiksy o bohaterach, młody człowiek wertuje okolicznościową publikację, a mama dzwoni do córki, by posprzątała biurko, bo po obiedzie potrzebne będzie miejsce na układankę- sześćsetelementowe zdjęcie Marszałka Piłsudskiego. Gdzie czternastoletni chłopak z wielkim przejęciem śpiewa „Rotę” na zakończenie uroczystości, na które przyjechał sam, bo tata niestety ma dyżur. Gdzie inny chłopak- na oko student niezwykle elegancko i z ogromnym szacunkiem wita starszą niepozorną panią- nieznaną bohaterkę? Że za mało tych ludzi? Może i za mało, ale …. Cztery lata temu było ich mniej. I to jest ważne!